Het Gentse architectenbureau GAFPA beschikt inmiddels over een breed portfolio. Voor deze architour richten we de aandacht echter specifiek op ingenieuze verbouwingen van residentiële projecten.
Op een herfstdag rijden we met Philippe De Berlangeer, een van de drie partners bij GAFPA, richting Ninove. In een grijs verleden werkten Philippe en ik allebei bij Volt architecten. Daarnaast maakte hij, met enkele bevriende architecten, deel uit van het collectief De Zondagsdenkers, dat uitblonk in artistieke interventies en kleine projecten die de ontwerpers zelf uitvoerden. In 2008 verliet hij Volt om samen met Floris De Bruyn – een van De Zondagsdenkers – en Frederick Verschueren GAFPA op te richten. De naam van het bureau verwijst naar de fictieve kaas uit de novelle Kaas van Willem Elsschot.
De afgelopen jaren bezocht ik tal van hun projecten, gaande van het Weekendhuis in Wachtebeke (besproken in Dimension nr. 36, 2015), over hun eigen kantoor en de productiehal voor Lab15, tot het bezoekerscentrum in Dilsen-Stokkem en het Zwin Natuurcentrum dat ze realiseerden in samenwerking met Coussée Goris Huyghe Architecten en studiebureau Mouton. Momenteel leggen ze de laatste hand aan een kerk die radicaal breekt met het vertrouwde archetype, in Herentals, een gezamenlijk ontwerp met Ted’A uit Palma de Mallorca. Enkele weken eerder kon ik me al vergapen aan de betonnen monoliet waarin de bakstenen van de oude kerk werden geïntegreerd. Voor deze architour viel de selectie echter – eerder toevallig – op een aantal eengezinswoningen, al dan niet met atelierruimte. Telkens fijne verbouwingen waar we ook enkele elementen uit hun vocabularium zien terugkomen.
G1609 – Reconversie kapel tot woning – Ninove – 2016-22
We beginnen de architour in een kapel langs een aarden landweg in de Ninoofse velden. GAFPA transformeerde het beschermde gebouw tot een woning. De ingrepen op de kapel bleven minimaal en reversibel. De enige ingrijpende aanpassing is een opening aan de achterzijde van de kapel, waar een bordes en een deur de nieuwe toegang markeren en zicht bieden op het omliggende landschap. De glas-in-loodramen zijn hersteld, de paarskleurige ruitjes zijn aangevuld met helder glas waardoor een gefragmenteerd zicht naar buiten ontstaat. De nieuwe structuur met kinderkamers en badkamer op de eerste verdieping en de ouderslaapkamer, dressing en bureauruimte erboven, staat volledig los van de kapel, op twee ankerpunten na die de zijdelingse stabiliteit garanderen. De constructie is helder en eerlijk gehouden, een visuele stapeling van materialen – de rafelige randen van de geplooide staalplaat zijn in het zicht gelaten. De keuken en de zithoek zitten geborgen onder het nieuwe volume. De eettafel staat in de open ruimte ernaast. In die vide beleef je de volledige ruimte van de kapel, vanaf de open circulatie kijk je de leefruimte in. Een spiltrap brengt je tot helemaal boven waar je het dak – bijna – kan aanraken. Het is een boeiende wisselwerking tussen de geborgenheid van een woning en de grootsheid van de vroegere gebedsruimte.
In de tuin tenslotte staat een nieuw volume, op de plaats van een oude bergplaats, dat zowel een overdekt terras als de benodigde opbergruimte biedt. Zowel deze nieuwe stalen constructie als die binnen in de woning werd uitgevoerd door de eigenaar, die ook aannemer is.
G1719 – Uitbreiding woning – Lierde – i.s.m. Denkbar structuurstudies – 2017-21
Op een heuvelrug in Lierde breidt GAFPA een bestaande woning uit met een volume dat het oorspronkelijke gabarit volgt, maar bewust verschoven is ten opzichte van de as. Door het volume op de hoek diagonaal te spiegelen ontstaat een configuratie rond een omsloten tuin, die verwijst naar de lokale typologie van de vierkantshoeve.
In de binnenhoek kan het hoekraam volledig worden geopend naar de beschutte tuin. Een uitgekiende CLT-structuur maakt deze vrijdragende hoek mogelijk. De uitbreiding is bekleed met zilvermetalen golfplaten, aangevuld met geperforeerde panelen die zowel zonering als filtering van zicht en licht verzorgen, onder meer ter hoogte van de trap en als schuifwand voor de glazen voordeur. Grote raamopeningen kaderen aan de ene zijde het landschap van de vallei, aan de andere zijde de intieme tuin.
G2001 – Reconversie bankkantoor tot woning– Zwijnaarde – i.s.m. Sileghem & Partners – 2020-22
In Zwijnaarde transformeert GAFPA een statige rijwoning, die eerder dienstdeed als bankkantoor, opnieuw tot woonhuis. De betonnen kluis in het hart van de woning bleek niet te verwijderen en werd ingezet als organiserend element voor de nieuwe ruimtelijke logica op het gelijkvloers. Ze structureert de woning in traveeën met een vergelijkbare diepte: aan de straatzijde liggen de entree en het thuiskantoor, daartegenover de voormalige kluis, herbestemd tot berging, en een patio die haar volume spiegelt en daglicht en groen tot diep in de woning brengt.
Tussen deze traveeën bevindt zich een leefruimte aan de patio, waar behouden betonnen kolommen de zithoek articuleren. Aansluitend leidt een hoge vide met spiltrap naar de slaapvertrekken op de verdieping. Achteraan neemt een nieuwe leefruimte met keuken de diepte van de centrale zone over. Deze uitbreiding is opgebouwd in kruislaaghout dat qua textuur aansluit op het aanwezige plankenbekiste beton.
De kluis fungeert niet langer als obstakel, maar verleent het interieur ritme en karakter. Door ingeslepen openingen voor een deur en een daklicht wordt de massiviteit van het beton verzacht. Aan het slijpvlak komen de granulaten in het zicht, die het beton een bijkomende tactiliteit verlenen. De zichtbaar gelaten ingrepen maken de verschillende levens van het gebouw leesbaar en geven het interieur een uitgesproken gelaagdheid.
G2006 – Woning met atelier – Sint-Amandsberg – i.s.m. BAS 2018-24 – 2020-23
We eindigen in Sint-Amandsberg voor twee woningen met atelierruimtes. Het is opmerkelijk hoe net als bij de woning in de kapel, de eigenaars van deze woningen door kleine ingrepen langzaam met de woning vergroeien. Aan de straatzijde heeft de garage plaatsgemaakt voor de kantoorruimte van de bouwheer, een grafisch ontwerper. Met een vlag aan de gevel en objecten in de vitrine heeft hij er zijn plek gemarkeerd. Het voormalig chocoladefabriekje achteraan de woning is tot woning getransformeerd. De betonnen daken van de eerste traveeën werden eruit geslepen en tot patio omgevormd. Ook het smalle laatste travee is weggeknipt – een cruciale ingreep zo blijkt – want niet alleen geeft de kleine patio licht aan de slaap- en badkamer, maar zorgt die ook voor een visueel eindpunt van de zichtas door de woning wanneer de deur naar de slaapkamer openstaat. Boven op die as is in de leefruimte een langwerpige opening in het dak gemaakt. De lichtstraat is opgeschoven naar rechts, richting de keuken, links ervan zijn de leefplekken. Geïnspireerd door de ruimtelijke verhoudingen van La Congiunta van Peter Märkli heeft de lichtstraat een hoge dakopstand in beton. Op het dak schuiven drie metalen roosters over elkaar om het zenitaal licht te filteren. Het systeem op wielen is geïnspireerd op het afdekmechanisme van pakketboten. Via een ladder in de achterste patio kan de bouwheer de roosters manueel verschuiven. De grafisch ontwerper onderzoekt nog zonwerende doeken die op de heetste dagen over de metalen roosters kunnen worden gespannen – het lichtspel van de patronen zal het interieur een bijkomende dimensie verlenen.
G1817 – Woning met atelier – Sint-Amandsberg – i.s.m. studiebureau Tecclem – 2018-24
Het laatste project betreft opnieuw een rijwoning met atelierruimte. Philippe troont me door de naastgelegen poort naar de binnenplaats met garageboxen – zoals er zoveel zijn in Sint-Amandsberg. Vandaar hebben we zicht op de achtergevel, die als een smalle stapeling van ruimtes oogt. Een smalle strook ramen aan de linkerzijde voor de trappenhal en ramen op verschillende verdiepingen in het deel dat naar achteren uitspringt. Het silhouet van het vrijstaande bad achter het matte glas op een van de verdiepingen verraadt de badkamer.
Het bakstenen volume achteraan de woning is opengebroken. Achter de opengewerkte muur is het volume van het atelier zichtbaar. Het nieuwe smalle volume hangt boven de helft van wat een nieuwe patio is geworden. De gele staalconstructie verwijst naar de tijdelijke wachtconstructies. In de woning is de bestaande structuur aangevuld met invullingen in houten schrijnwerk, en door de eigenaar gemetselde penanten. De collage van materialen werkt wonderwel. De eerste treden op het gelijkvloers zijn een betonnen sculptuur van kunstenaar Bram Vanderbeke.
Meer informatie >
Tekst en foto’s: ir.-arch. Arnaud Tandt
