ARCHITOUR
Dimension 68 – mei 2023
In deze reeks bezoeken we samen met architecten een aantal van hun projecten om inzicht te krijgen in hun architectuurpraktijk. Deze keer bezoeken we diverse projecten van B-architecten.
Begin dit jaar maakten B-architecten en JUXTA – het vroegere Avapartners – bekend dat ze samensmelten. JUXTA vervelde naar B-juxta en werd de verzelfstandigde erfgoedpoot die B-architecten, B-bis en B-city vervoegde. Door deze uitbreiding zijn B-architecten nu aanwezig in of nabij elke grote universiteitsstad, met vestigingen in Antwerpen, Brussel en nu dus Gent. Er zijn in totaal negen teams, goed voor meer dan 110 medewerkers, die zelfstandig werken, terwijl een interne kwaliteitskamer de inhoudelijke toetssteen vormt. Vanaf de oprichting zit ontwerpen vanuit het collectief – ook door samenwerkingen – in het DNA van B-architecten. Van bij het begin namen interieurprojecten, zoals de winkels voor Walter Van Beirendonck, een bijzondere plaats in. Aangezien deze projecten een andere dynamiek hebben dan architectuurprojecten, werd in 2008 hiervoor de eerste ‘spin-off’ opgericht, met B-bis. Om dezelfde reden volgde nadien B-city voor stedenbouw en nu dus B-juxta waarmee ook de expertise voor restauratie zich onder hetzelfde dak bevindt.
We hebben afgesproken op het kantoor in Antwerpen, een oude diamantslijperij in Borgerhout door B-architecten omgebouwd tot kantoren en appartementen. De dagelijkse leiding van het kantoor zit er op een bel-etage die ze tongue-in-cheek ‘het Schoon Verdiep’ noemen. Na een korte uiteenzetting neemt medeoprichter Sven Grooten ons mee naar een pand om de hoek. Achter een winkelruimte schuilt een indrukwekkende ruimte van een vroegere cinema waar B-architecten de broodnodige bijkomende ruimte hebben gevonden. Via een boorgaatje achteraan de hoge ruimte piepen we in het ‘schoon verdiep’ – de verbinding zal gemakkelijk gemaakt zijn.
Het Antwerpse luik van deze architour openen we met het Scoutshuis. Een oud kantoorgebouw werd door B-architecten omgevormd tot administratieve zetel voor de scouts, met scoutel, verbondcentrum en een winkel. De extra noodtrap, opgevat als een houten totem, met terrassen op elke verdieping, werkt als een eyecatcher naar de omgeving. Diezelfde vormentaal is doorgetrokken in de sokkel voor de ingang en als etalage van de scoutswinkel. Het hele interieur is één grote kampplaats op sommige verdiepingen, met veel recuperatie van materialen en een grote flexibiliteit. Een wenteltrap verbindt de begane grond met de eerste verdieping en ook de bovenste twee lagen kantoren zijn zo met elkaar gelinkt. De bestaande centrale trappenkoker kreeg vensters die een blik biedt op de activiteiten op elke verdieping waardoor deze functionele trap meteen verlevendigt.
Het volgende project is Mundo-a, een kantoorgebouw voor maatschappelijk verantwoorde organisaties en ondernemingen. De randvoorwaarden voor dit project waren heel dwingend. Niet alleen moest er een doorgang zijn voor de brandweer naar het achterliggende pand, maar omdat er in de toekomst een toegang tot de metro zal komen, moest er een vrije hoogte van zes meter gevrijwaard blijven om een roltrap in te kunnen schuiven. De architecten kozen uiteindelijk om het kantoor op te vatten als een brugconstructie, opgebouwd uit drie houten vakwerkliggers van vier verdiepingen, twee in elk gevelvlak en één tussenin. Elk houten element is afzonderlijk vanuit de stabiliteitsstudie gedimensioneerd. De brug steunt op twee betonnen schijven, de betonkern met de lift reikt tot op de eerste verdieping. Daarnaast is maximaal gebruik gemaakt van bio-ecologische of gerecupereerde materialen. De constructie is opgebouwd uit droge verbindingen zodat het gebouw demonteerbaar is.
In de namiddag trekken we met Dirk Engelen, eveneens medeoprichter bij B-architecten, naar PSLab, een internationale lichtontwerper met roots in Beirut die neerstreek in een historisch kolenschuur vlak bij de gedempte Zuiderdokken. Bij een eerste bezoek aan de plek ontdekten de architecten een tijdelijke staalstructuur, geplaatst om tijdens de bouw van het naastgelegen pand de stabiliteit te verzekeren en werfmateriaal op te slaan. B-architecten stelden voor om deze structuur te behouden en in te zetten voor hun ontwerp, waarmee ze de opdracht binnenhaalden. De staalstructuur werd gerestaureerd, de zone onder het platform werd verlaagd voor een keuken en werkplekken. Achteraan de ruimte kwam er een wintertuin om daglicht en groen binnen te brengen. Ondertussen ontwikkelt B-bis PSLabs in Berlijn en Amsterdam, waarmee ze de ervaring opgedaan in de retail voor ook Veronique Branquinho kunnen toepassen.
Daarna rijden we mee met Dirk naar zijn eigen woning in Herentals. De brutalistische woning, eind jaren zeventig ontworpen door Jackie Cuylen voor zijn broer, had een grondige renovatie nodig toen Dirk ze aankocht. Het ontwerp vertrekt van een rond grondplan, het woongedeelte op de eerste verdieping rust op een centrale kolom en zeven palen en kraagt vier meter uit. Hieraan is een – eveneens rond – volume geschakeld met garage en tuinberging en een terras op het dak, dat aansluit op de leefruimte. Een rond zwembad maakt het geheel consequent af. De huidige bewoner trok er eerst een half jaar in, vooraleer aan de slag te gaan. Behalve een grondige renovatie met aandacht voor technieken en thermisch comfort, bestond de grootste ingreep erin om het glas van de inkomhal te verplaatsen van achter de kolommen, naar er net buiten. Hierdoor kwam er plaats om een gastenkamer met badkamer in de glazen cirkel onder te brengen. De oude handgreep van de voordeur werd behouden voor de nieuwe voordeur. Om praktische redenen werd die op zijn kop geplaatst en als fijn toeval bleken die de initialen van de nieuwe bewoner te spellen.
De projecten van B-juxta in Gent bezoeken we op twee middagen met architecte Mieke Goegebuer. We beginnen bij de Braunschool in het hart van de binnenstad, naast de Aula van de Universiteit. De site was in de loop der jaren volgebouwd. Die aanbouwsels werden verwijderd en oude circulatieroutes die waren verdwenen, werden teruggebracht. Deze toevoegingen op verschillende plekken op de site kregen een uniforme huid in cortenstaal. In het interieur zijn functies als het sanitair als vrijstaande volumes ingebracht om de originele schil intact te houden en terug te kunnen gaan naar de originele structuur. De restauratie bracht 17de-eeuwse muurschilderingen terug aan de oppervlakte. Het magnifiek plafond van wat nu de bibliotheek van de Faculteit Rechten is, werd ook in ere hersteld. De panelen in stucwerk lagen jarenlang opgeslagen in een havenloods maar schitteren nu als vanouds.
Een wandeling brengt ons tot bij het Klein Begijnhof. B-juxta werkt sinds 1986 aan de herwaardering en restauratie van deze rustplek in de stad. In de huidige fase, de vijfde al, ligt de focus op vijf huizen en een groot convent. In het convent leefden verschillende begijnen samen in afwachting van hun eigen huis. Op het gelijkvloers waren de gemeenschappelijke ruimtes, en op de eerste verdieping hadden ze elk een kleine cel. De gebouwen dateren uit de 17de en 19de eeuw. Nieuwe dakkapellen en terrassen die uit het dakvolume zijn gesneden, zorgen voor een optimale invulling van zowel het 17de als 19de-eeuwse deel tot in de nok. Daarna bezoeken we twee schoolgebouwen. Het internaat van Nieuwenbosch is in de voormalige koetsgebouwen ingepast, met een slim gebruik van de bestaande kleinere ruimtes voor het sanitaire blok. Een variatie aan raamopeningen in de nieuwe gevel zorgt voor een speels effect. Bij de Sint-Bavobasisschool ontwierp B-juxta een speelplaats boven op de bestaande gebouwen. Het plaatmateriaal gebruikt voor de nieuwe toegangsvolumes op het dak, is ook over enkele gerenoveerde delen eronder getrokken zodat het tot één geheel gesmeed wordt.
De tweede namiddag vervoegt architect Lode Verbanck ons voor een tour op de Voortmansite, een 19de-eeuwse industriële site en een van de grootste projecten van B-juxta. Behalve het ruimtelijk uitvoeringsplan voor de volledige site waren ze ook verantwoordelijk voor een kantoorgebouw met zes appartementen, grondgebonden woningen en Hotel Den Briel, een zorghotel. Dat zorghotel omvat ook de restauratie van Villa Voortman, een zeldzaam voorbeeld van Empirestijl. De pronkzijde van de villa opent naar het park aan de achterzijde. Intern valt de dubbele circulatie voor de dienstruimtes op, met de halve hoogte van de representatieve ruimtes.
Aan de overzijde van de straat staat de Blaisantkerk. De kerk uit 1961, in Expo 58-stijl werd heringericht als polyvalente ruimte. B-juxta stelde een nieuw volume voor, dat binnen tegen de voorgevel geschoven is. Op het gelijkvloers flankeren de bar en een sanitair blok het inkomsas. Er boven is een stille ruimte, die ook in twee kan opgedeeld worden, in een hoge en een lage ruimte. Helemaal bovenaan is een technische ruimte. Het volume is zo geplaatst dat de kleurrijke glasramen zichtbaar blijven, en de bestaande trap naar het doksaal kreeg een hedendaags verlengstuk om het technisch lokaal te ontsluiten. Aan de andere zijde van het volume is nog plaats voor een liftkoker. Samen met de naastgelegen gemeenschapsruimtes is dit een belangrijke plek geworden in deze kansarme wijk.
We beëindigen onze architour aan de gashouders even verder op. De twee gashouders voor stadsgas hoorden bij de gasfabriek op deze site. De gashouders van het type natte telescopische gashouders zijn omwille van hun erfgoedwaarde behouden en door B-juxta op een verschillende manier aangepakt. Beide evoceren samen de werking van de gashouders. De ene gashouder is het meest volledig, inclusief de oorspronkelijke houten structuur waarop het dak kon rusten. Het water was bedoeld om de gashouder gasdicht te houden, met een waterslot tussen de bewegende elementen. Door een opening te maken in de schil kan je nu een blik werpen op de houten structuur die met de voeten in het water staat. De andere gashouder heeft nog het kenmerkende silhouet van de kolommen en horizontale ringen. De kolommen zijn vernieuwd zijn, een fragment van de stalen wand toont hoe het systeem werkte in een hogere stand. Enkele ingrepen zorgen ervoor dat deze gashouder een ontmoetingsplek is geworden. De betonnen rand waarop de kolommen rusten is op zithoogte ten opzichte van het maaiveld. Tussen de kolommen kunnen doeken gespannen worden voor projectie bij evenementen. De gashouders vormen het hart van de nieuwe stedelijke ontwikkeling en houden de link met het industriële verleden levendig.
Een week na ons laatste bezoek kwam het bericht dat het ontwerpteam van B-architecten en B-juxta de Open Oproep voor de Sint-Godelieve-abdij in Brugge had gewonnen – een symbolische bezegeling van deze nieuwe samenwerking.
Redactie en foto’s: Arnaud Tandt
PEOPLE & PROJECT
Nieuwe dynamiek in en rond modernistisch kerkgebouw
In de Lokerse wijk Spoele gaan kinderen na schooltijd sinds kort opnieuw naar de kerk. De modernistische Sint-Jozefkerk, door omwonenden beschouwd als een ankerpunt in de omgeving, werd er herbestemd als buitenschoolse kinderopvang. Het Gentse architectenbureau Bressers Architecten bracht licht en lucht in het gebouw en maakte het met gerichte ingrepen klaar voor de toekomst. ...
