TOOLS & BEROEPSPRAKTIJK  
Dimension 68 – mei 2023

Hergebruik van materialen in de praktijk

Het hergebruik van bouwelementen biedt heel wat socio-economische en milieuvoordelen, zoals de mogelijkheid om lokale arbeidskrachten in te zetten en de ontwikkeling van nieuwe bedrijfsmodellen. In tijden van materiaalschaarste en prijsstijgingen kan hergebruik ook financieel interessant zijn. Toch wordt tegenwoordig slechts 1 % van de bouwelementen na hun eerste toepassing hergebruikt. Tijd om daar verandering in te brengen. Maar hoe ga je ermee aan de slag?

Recuperatie van bouwmaterialen

De ‘hergebruikinventaris’ is een belangrijk hulpmiddel bij elk recuperatieproject. Die kan door verschillende actoren opgemaakt worden, zoals de opdrachtgever, de architect, de aannemer of het studiebureau. In dit type inventaris wordt informatie verzameld over de elementen die aanwezig zijn in het te renoveren of slopen gebouw. Het is een hulpmiddel bij de communicatie en de besluitvorming dat ook als basis dient om het hergebruikpotentieel van de materialen in te schatten. Om je te helpen bij het opmaken van zo’n inventaris, werd er in het kader van het FCRBE-project* een gids opgesteld. Je vindt die terug door op de website www.nweurope.eu naar ‘FCRBE guides’ te zoeken.

Hoe herbruikbaar is een bouwelement precies? Dat hangt onder meer af van de mogelijkheid om het te demonteren en het gemak waarmee dit kan gebeuren. Zo is de demonteerbaarheid van metselwerk afhankelijk van meerdere factoren, waaronder de mortelsamenstelling. Bakstenen die gemetseld zijn met een zachte mortel (kalkgebonden of op basis van een cement-kalkmengsel …) kunnen bijvoorbeeld doorgaans gemakkelijker gedemonteerd en schoongemaakt worden dan die gemetseld met een cementgebonden mortel.

Het is dus aangeraden zo snel mogelijk ter plaatse een demontageproef uit te voeren (zie afbeelding 1) om:

• de meest doeltreffende demontagetechniek te bepalen

• eventuele proefstukken te nemen

• de nodige tijd voor de ontmanteling in te schatten

• een recuperatiegraad van de materialen te ramen die aan de betrokken actoren meegedeeld moet worden.

Ontmanteling verschilt in veel opzichten van sloop. Zo vereist ze:

• een zekere planning en aangepaste demontagetechnieken om de materialen zorgvuldig te verwijderen• een goede coördinatie tussen de verschillende bouwberoepen om de materialen niet te beschadigen

Vanaf het begin van het hergebruikproject moet de bestemming van de gerecupereerde elementen bepaald worden. Die kunnen verkocht worden op de markt voor hergebruikmaterialen (zie Opalis hierna), ter plaatse of in een ander project hergebruikt worden, doorverkocht worden via online platformen of simpelweg weggegeven worden aan organisaties zoals de federatie Ressources (www.res-sources.be). In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het eveneens mogelijk om contact op te nemen met het ‘Platform van de actoren voor het hergebruik van bouwelementen’ (www.hergebruik-bouw.brussels). Afhankelijk van de bestemming van de materialen zullen bepaalde handelingen – zoals sorteren, schoonmaken, herstelling, opslag en vervoer – nodig zijn om ze geschikt te maken voor hergebruik.

Bouwen met hergebruikmaterialen

Een mogelijke manier om hergebruikmaterialen te verkrijgen, is Opalis raadplegen (https://opalis.eu/). Dit is een online- gids van gespecialiseerde leveranciers in België, Frankrijk en Nederland. Sommige van deze leveranciers hebben ook een onlineverkoopplatform. De materialen kunnen ook bij andere aannemers of particulieren aangekocht worden.

Om een prijs op te maken voor een offerteaanvraag, moet de hergebruikmarkt geanalyseerd worden. Er moet op toegezien worden dat de materialen in voldoende hoeveelheden en op vrij constante wijze te verkrijgen zijn en dat ze homogene eigenschappen vertonen. Ook hier kan de Opalis-gids nuttig zijn, omdat die informatie bevat over de beschikbaarheid en de prijzen van de materialen.

Het is ook belangrijk om ervoor te zorgen dat de clausules in de bestekken aangepast zijn aan hergebruikmaterialen. Om de ontwerpers te helpen bij de opstelling van hun bestekken, stelt Wallonië in het kader van het CCTB 2022 (Cahier des charges type-bâtiments 2022) 70 clausules voor rond hergebruikprojecten. Je kan die raadplegen in de rubriek ‘Téléchargements du CCTB’ op de website van Wallonië (https://batiments.wallonie.be – enkel beschikbaar in het Frans).

Net zoals bij nieuwe materialen, moeten de hergebruikmaterialen voldoen aan enkele technische eisen. Daarom moeten bepaalde prestaties in het laboratorium beproefd worden (zie afbeelding 2). Er bestaan echter alternatieven voor deze meestal dure proeven. Zo werd er in Buildwise- artikel 2020/01.07 een procedure voorgesteld, die verder uitgewerkt werd in een document, gepubliceerd in het kader van het BBSM-project (Bâti bruxellois source de nouveaux matériaux), en die toegepast werd op vijf materiaaltypes. Meer informatie vind je in de rubriek ‘Publicaties’ van de projectwebsite (www.bbsm.brussels).

Aangezien bepaalde hergebruikmaterialen, met name de oudste materialen, verschillen van nieuwe materialen, zullen de uitvoeringsmethodes die momenteel de voorkeur genieten, niet altijd de meest geschikte zijn. Zo kan een hergebruikte baksteen zich bij vorst anders gaan gedragen als hij gemetseld is met een mortel met een andere samenstelling dan de oorspronkelijke mortel. Soms is het dus aangeraden om de mortelsamenstelling aan te passen.

Dit artikel werd opgesteld in het kader van C-Tech, Technologische Dienstverlening, gecoördineerd door Buildwise in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Door F. Poncelet, ir.-arch., onderzoeker, laboratorium ‘Duurzame en circulaire oplossingen’, Buildwise