PEOPLE & PROJECT
Dimension 57 – september 2020
Studenten van Building Beyond Borders (Uhasselt) ontwierpen en bouwden – samen met lokale ambachtslui – een vrouwenhuis in het Marokkaanse Ouled Merzoug. De visies van studenten én gebruikers werden verenigd in een gebouwtje dat inspeelt op de context, zowel op klimatologisch als op bouwkundig vlak.
In 2016 realiseerde het Brusselse BC architects & studies een kleuterschooltje in Ouled Merzoug, een aarden dorp aan de rand van het Atlasgebergte in Marokko. Skoura is er de meest nabije stad, waar de kashba en kastelen uit stampleem zijn opgetrokken. Bouwen met beton is nabij dit werelderfgoed uit den boze en bijgevolg zijn de ambachtslui bedreven in het werken met stampleem.
Voor hun ontwerp baseerden de architecten zich op lokale technieken en materialen, waarbij ze aarde gebruikten voor de adobe muren, als basis voor de pleisterwerken en in combinatie met hout voor het plat dak. Het schoolgebouw kwam tot stand in nauwe samenwerking met de lokale gemeenschap.
Uit die betrokkenheid groeide het idee voor een tweede gebouw, dat het pilootproject zou worden voor Building Beyond Borders, een nieuwe postgraduaatsopleiding aan de Faculteit Architectuur & Kunst – Uhasselt. De vrouwen van het dorp hadden nood aan een plek waar ze konden bijeenkomen, lesgeven en leren en ook aan een atelier voor het weven van tapijten en het beoefenen van andere ambachten.
De gemeenschap bood de net opgerichte vrouwenvereniging AFOM (Association des Femmes d’Ouled Merzoug) een stuk land aan. Die grond is gelegen op een helling, waarlangs een geul het water van de bergen naar de agrarische velden van de ‘Palmeraie’ en de rivier in periodes van hevige regen voert. Waar twee informele paden elkaar kruisen op de site werden twee volumes onder een hoek ten opzichte van elkaar ingeplant. De tussenruimte vormt zo een koer als het hart van het project. Daarop sluiten de meest publieke functies aan. De meer private delen zitten aan de uiteinden van de volumes, telkens aansluitend op een ommuurd tuintje. In de buitenruimte bij de bakkerij werd een broodoven gebouwd, in de buitenruimte bij het atelier een grote werkbank met een wasbak waar wol gewassen en geverfd kan worden.
Ook voor de constructie van het vrouwenhuis werd gekeken naar de lokale constructiemethodes. De buitenmuren van het vrouwenhuis zijn uit granieten blokken opgetrokken, de binnenmuren uit adobes of zongedroogde aarden stenen uit klei, stro en water. Het dak heeft een structuur van eucalyptushout en riet en aarden mengsels werden gebruikt voor het voeg- en pleisterwerk.
De werken gingen in april 2019 van start met de funderingen, en de sleutel werd aan de vrouwen overhandigd in december 2019. Alle studenten gingen voor minstens één maand naar Ouled Merzoug, sommigen bleven er tot 6 à 7 maanden. Hun taken ter plaatse varieerden van koken, plannen aanpassen en constructiematerialen uitzoeken tot het bijhouden van de boekhouding. Het liep zo vlot dat de lokale voorman van de bouwplaats de leiding aan de studenten overliet en als metselaar aan de slag ging.
Het postgraduaat Building Beyond Borders trekt internationale studenten met diverse achtergronden aan. De opleiding is niet beperkt tot het realiseren van één project: een dag per week zijn er lessen over onderwerpen zoals bioklimatisch bouwen, aardebouw, socioculturele dialogen … De studenten leren ontwerpen en nadenken voorbij de eigen opvattingen en vooraannames, voorbij de eigen grenzen en voorbij de eigen culturele en sociale context. Voor het ontwerp van start ging, was er een prospectie in het dorp, waarna het onderzoek naar wat een vrouwenhuis is, zowel naar programma als vormentaal, in België werd voortgezet. Die studie door zes groepen gebeurde o.a. door gesprekken met Marokkaanse vrouwen in een buurthuis in Schaarbeek.
De studenten werden ook gedwongen voorbij hun eigen idealisme te denken, met soms ongemakkelijke toegevingen als gevolg van de realiteit ter plaatse. Op bouwkundig vlak betekende dit dat – na gesprekken met lokale ambachtslui – cement toegevoegd werd aan de fundering en kalk aan het aarden mengsel voor het dak, zodat de constructie beter bestand zou zijn tegen de zware regenval.
De socioculturele realiteit zorgde ervoor dat de vrouwen in het dorp niet zomaar op de bouwplaats konden meewerken, maar pas aan de slag gingen als de mannen naar huis waren. Zoals het tiental vrouwen die na de werkuren verscheen om – bovenop de door de mannen gemaakte basis – de lemen koepel te maken voor de broodoven. Verder werden de vrouwen ook betrokken bij het reinigen van het riet voor het plafond, het weven van de gordijnen, het vullen van de terrassen met grond...
Verschillende architectuurscholen hebben onderwijsprogramma’s ontwikkeld waar studenten leren ontwerpen in een context voorbij hun eigen culturele en sociale context. Architectuurscholen beschouwen dit als ‘building beyond borders’, niet alleen over de geografische grenzen heen, maar vooral ook over de culturele en sociale grenzen, net als de intellectuele, professionele... Wat bouwen over de grenzen heen betekent voor de mensen aan de andere kant van de grens blijft vrij vaak impliciet. Hoe ervaren zij een project in hun gemeenschap waarop studenten of architecten uit een andere sociaal-culturele context werken?
Over de vragen die grensoverschrijdende samenwerkingen oproepen, staat er op 9 en 10 november een symposium gepland in Hasselt. Wat zijn de sleutels om de gelijkwaardigheid in de samenwerking in dergelijke interculturele bouwprojecten te verzekeren? Zijn alle betrokkenen zich bewust van alle grenzen die worden overschreden? Wat is de impact van dergelijke projecten en van het overschrijden van deze grenzen aan beide zijden van de grenzen?
Met hun eerste “FALL SYMPOSIUM Building Beyond Borders. Reflecting on the dynamisms of intercultural collaboration in build projects” willen de organisatoren een breed gesprek over dit onderwerp op gang brengen, door na te denken over de dynamiek van grensoverschrijdende samenwerking in bouwprojecten, vooral in contexten met een risico op onevenwichtigheid tussen de verschillende stakeholders.
met dank aan Nicolas Coeckelberghs (docent Faculteit Architectuur en Kunst – Uhasselt en architect BC-AS)
Redactie: Ir.-arch. Arnaud Tandt
PEOPLE & PROJECT
Nieuwe dynamiek in en rond modernistisch kerkgebouw
In de Lokerse wijk Spoele gaan kinderen na schooltijd sinds kort opnieuw naar de kerk. De modernistische Sint-Jozefkerk, door omwonenden beschouwd als een ankerpunt in de omgeving, werd er herbestemd als buitenschoolse kinderopvang. Het Gentse architectenbureau Bressers Architecten bracht licht en lucht in het gebouw en maakte het met gerichte ingrepen klaar voor de toekomst. ...
