EVENTS
Dimension 69 – september 2023

Architectuurbiënnale Venetië

De Architectuurbiënnale van Venetië richt zich deze keer op Afrika en de Afrikaanse diaspora. Een complexe tentoonstelling zonder de usual supects dus, maar ook architectuur op zich blijft wat achterwege.

Voor de 18^de Internationale architectuurtentoonstelling werd de Ghanees-Schotse architect, academicus en romanschrijver, Lesley Lokko als curator aangesteld. Lokko, oprichtster van African Futures Institute in Accra, Ghana, een postacademisch platform voor architectuur en openbare evenementen, focust op Afrika en de Afrikaanse diaspora. Het beeld van de architect als een oudere, blanke man, wordt er bijgesteld: de genderbalans onder de deelnemers is 50/50 en de gemiddelde leeftijd is met 43 jaar een pak lager dan gebruikelijk. Het publiek tijdens de (voor-)openingsdagen, traditioneel een mix van deelnemers, pers en genodigden was een verrassend bont gezelschap. Meer dan op traditionele architectuur wordt er gefocust op interdisciplinair onderzoek, waar niet zelden dekolonisatie een rol speelt, zelfs waar je het niet meteen zou verwachten. In de Ierse deelname werd een historische studie, geschreven in het Gaelic wel vertaald in het Italiaans, maar niet in het Engels – de taal van de kolonisator.

Baksteenpuin uit Brussel

Gezien de tentoonstelling ver weg blijft van de gebruikelijke Westerse architecten zijn ook de inzendingen met een Belgische link beperkt. Sammy Baloji, de kunstenaar die tussen Brussel en Lubumbashi pendelt, kreeg wel een bijzondere vermelding tijdens de uitreiking van de Gouden Leeuwen voor zijn presentaties in de Arsenale. Hij toont er in een eerste opstelling archiefmateriaal van het bouwen in de Belgische kolonie, gecombineerd met een maquette voor het Belgisch Paviljoen van de Wereldtentoonstelling uit 1935 van Henri Lacoste én een film waarbij hij historische beelden van onderzoek naar de landbouw combineert met beelden van vandaag. Zijn meest opvallende bijdrage is een grote wand die dwars op het parcours door de Arsenale staat. Als een tapijt waarin bakstenen zijn verweven, maar dan uitgevoerd als een dunne betonnen wand, met driehoekige facetten, waarin baksteenpuin uit Brussel en glas uit Venetië is verwerkt. De wand is het resultaat van een samenwerking met Gloria Cabral, wiens architectuurpraktijk focust op hergebruik van afbraakmateriaal, en de kunsthistorica Cécile Fromont.

Inclusief bouwen

Iets verder loop je onder de rode gordijnen door die het dakprofiel evoceren van het gebouw in wording van Carton123 architecten uit Brussel en het Italiaanse BDR Buro. Dit project voor bijzonder basisonderwijs, deeltijds kunstonderwijs en vakantiewerking zal verrijzen in de gemeente Zwevegem. De architecten werken samen met de onderzoeksgroep van de KULeuven research(x)design rond inclusief bouwen, o.a. voor kinderen met autismespectrumstoornis. In de Arsenale wordt het geheel mooi gevisualiseerd met rode gordijnen en uitgelegd aan de hand van tekeningen en maquettes. Het is een verademing in deze editie waar amper maquettes of plannen te zien zijn, zowel in de algemene tentoonstellingen als in de landenpaviljoenen.

Kritiek op de Biënnale

Behalve dekolonisatie wordt ook de Biënnale zelf onderwerp van de presentaties. De Letten maakten van hun deelname in de Arsenale een supermarkt waar ideeën van de voorbije biënnales uitgestald staan. Meer dan 500 paviljoens werden met behulp van AI verpakt als consumeerbare producten – ‘1907… after the party’ was het enige Belgische product dat wij konden spotten.

De kritiek op de Biënnale en de wijze waarop die de stad koloniseert houdt daar niet bij op. De Biënnale, met afwisselend kunst- en architectuurbiënnales, neemt almaar meer grond van de stad in. De Giardini zijn volledig afgesloten van de rest van de stad. De Oostenrijkers wilden hieraan een mouw passen. Ze stelden een voetgangersbrug voor die vanuit hun patio zou reiken tot over het hekken rond de Giardini, zodat Venetianen opnieuw het park vrij zouden kunnen bezoeken. Hun plan botste echter op de bureaucratie, waardoor de – tijdelijke – trap vanuit hun patio eindigt in een platform vanwaar je een zicht hebt op de omgeving.

Andere landen nemen hun eigen paviljoen onder de loep. Japan beschrijft de ontstaansgeschiedenis van het paviljoen en toont aan hoe het ontwerp via referenties verankerd is in de Venetiaanse context – zoals de waterputten vertaald zijn in de vide die door het gebouw schiet. Tijdelijke toevoegingen, zoals een lichte doorhangende luifel boven de buitentrap reveleert de architectuur van het paviljoen. De Zwitsers sloopten de muur die grenst aan dat van Venezuela en presenteren de twee als één geheel.

Panelen van paddenstoelen

Wie naar de Biënnale trekt om een antwoord te krijgen op wat de toekomst brengt, aangetrokken door de titel van deze editie, “The Laboratory of the Future”, komt wat bedrogen uit. De Belgische deelname, dit jaar een initiatief van de Federatie Wallonië – Brussel, geeft wel een mogelijk antwoord. De architecten van Bento stellen samen met Vinciane Despret met ‘In Vivo’ ons ontginningsgericht productiesysteem in vraag. Het resulteert in een centrale opstelling waar panelen in mycelium, het vegetatieve deel van paddenstoelen, gemonteerd zijn op een lichte houten structuur. BC materials voerde de vloer in aangedamde aarde uit. De structuur is elegant, de presentatie knap en makkelijk te begrijpen. Het is niet ver zoeken naar de betekenis, in contract met de rest van de Biënnale die wat graafwerk vraagt om tot de essentie te komen.

Redactie: Arnaud Tandt

Biennale Architettura 2023, nog tot 26 november 2023 in de Giardini en Arsenale in Venetië.