PEOPLE & PROJECT  
Dimension 47 – februari 2018

Kanaal Brussel: van barrière naar binding

De Brusselse kanaalzone is in volle ontwikkeling. Van een barrière wordt het kanaal een plek van verbinding. De plek die industrie hierin krijgt maakt het Brusselse verhaal zo uniek dat twee projecten bekroond werden met de LafargeHolcim Award Gold.

De Brussels regering gaf in 2012 de aanzet voor het Kanaalplan met de ontwerpopdracht voor Alexandre Chemetoff. Dit kanaalplan moet voor verdichting zorgen. Er is in Brussel immers nood aan bijkomende woningen, waarvoor de voormalige industriële gebieden langs het kanaal in aanmerking komen. Bovendien moet het plan een antwoord bieden aan het duale karakter van Brussel met lager opgeleiden aan de ene kant en rijke hoogopgeleiden aan de andere kant van het kanaal. In dat eerste deel, Sint-Jan-Molenbeek, is er ook een hoge werkloosheid. Dit is een van de redenen om industrie in de stad te houden. Net die ambitie onderscheidt het kanaalplan van andere – West-Europese – steden waar oude havengebieden volledig omgevormd zijn tot woongebieden. Die waterfrontontwikkeling is er vaak gericht op woningen voor de betere middenklasse, gentrificatie die elke andere groep of activiteit dan wonen uit het gebied duwt.

Cultuurpool Citroën

Het Brusselse stadscentrum breidt al jarenlang uit richting het kanaal. Verschillende initiatieven moeten dit gebied opladen, van nieuwe bruggen tot een park aan de Ninoofsepoort die de beide zijden van het kanaal moeten verbinden. Het meest – internationaal – in het oog springende project is de Cultuurpool Citroën. De reconversie van de oude Citroënfabriek moet onderdak bieden aan een museum voor moderne en hedendaagse kunst en een architectuurmuseum (het CIVA), waardoor het een aantrekkingspool wordt in deze buurt. Het Parijse Centre Pompidou is betrokken bij de ontwikkeling van het project, dat evenwel géén satelliet van het museum wordt zoals bijvoorbeeld Metz. Een architectuurwedstrijd moet het team nog aanduiden dat de opdracht voor het ontwerp krijgt van wat de naam ‘Kanal’ zal krijgen. Zeven multidisciplinaire teams hebben in de tweede fase van de wedstrijd hun voorstel ingediend, uitsluitsel komt er in het voorjaar van 2018.

De voormalige fabriek en showroom van Citroën neemt bijna een volledig bouwblok in. Langs het IJzerplein vormt de kenmerkende showroom de kop van de site. Dit grote beglaasde volume strekt zich verder uit langs het Saincteletteplein, waar het aan het Kaaitheater grenst. Dat voormalige Lunatheater slaat vormelijk de link tussen Art Deco en het modernisme.

Koolmijnenkaai en Becodok

Diagonaal tegenover de Citroënsite, aan de overzijde van het kanaal, verrijst binnenkort een nieuwe woontoren, naar een ontwerp van V+, TRANS en MVA. Deze massieve, vrij lage toren met de naam ‘Dockside’ vormt dan de nieuwe kop van een bouwblok aan de Koolmijnenkaai waar ook BOGDAN & VAN BROECK een sportcentrum realiseert. Hun Truss komt links van Dockside en zal een sportzaal, boksclub, cafetaria, crèche en een wooneenheid bevatten. Een galerij in het gebouw ontsluit alle functies en biedt een doorgang van de kade naar de Zennetuin.

Het Becodok beslaat het deel van het kanaal van het Sainctelette- tot aan het Redersplein. Aan de rechteroever van het dok bevinden zich de sites van Citroën, Brussel-Bad en UP-site, met de hoogste residentiële toren in België. Aan de overzijde van het kanaal staan de KBC-gebouwen waarvan een deel tegen de vlakte gaat. Het gebouwblok KBC3 wordt vervangen door vier gebouwen ontworpen door OFFICE Kersten Geers David Van Severen, Nicolas Firket Architects en Bureau Bas Smets. Anders dan de postmoderne mastodont die er stond moet dit ensemble de link leggen met de kanaalzone én de achterliggende buurt.

Thurn en Taxis

Tussen KBC3 en Thurn en Taxis zal een brug voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer het kanaal overspannen. De Picardbrug van de hand van studiebureau Greisch zal de verbinding vormen tussen de Picardstraat en het verlengde van de Simon Bolivarlaan. Aan de rechteroever sluit het woningbouwproject RIVA hierop aan en profiteert daarmee van de vlotte toegang tot de site van Thurn en Taxis. Dat terrein met het karakteristieke Koninklijk Pakhuis raakt ondertussen stilaan verder ingevuld. Een van de eerste realisaties was de nieuwe zetel van Leefmilieu Brussel, een passiefgebouw van het Nederlandse architectenbureau Cepezed dat om zijn vorm ‘de broodrooster’ als bijnaam kreeg. Dichter bij het kanaal nam een deel van de administratie de Vlaamse Overheid recent haar intrek in het Herman Teirlinckgebouw. Neutelings-Riedijk Architecten ontwierp dit grootste passiefgebouw van het land. Naast een park moeten er ook nog verschillende woningbouwprojecten gerealiseerd worden. Langs de Havenlaan, tussen het Herman Teirlinckgebouw en de TIR-centrum, is ook de nieuwe Citroëngarage bijna afgewerkt.

Bouwmaterialendorp

Tussen Havenlaan en kanaal, ter hoogte van het Vergotedok, is recent het Bouwmaterialendorp verrezen. Dit project is exemplarisch voor de plek die industrie in dit deel van de stad kan krijgen. Het Bouwmaterialendorp springt in het oog met een variant op sheddaken die ook zonnepanelen integreert. Het herbergt activiteiten die eerder verspreid langs de kade zaten. De gebouwen zijn zo opgesteld dat ze doorzichten naar het water toelaten om de achtergelegen wijken – visueel – met het kanaal te linken. Op die manier is de industriële activiteit niet langer een barrière tot het kanaal maar versterkt het net de binding. Het terrein is een semipublieke ruimte. De wens om de kade langs het project een publiek karakter te geven – buiten de openingsuren – botste met de strenge veiligheidsvoorschriften die er voor havenactiviteiten gelden. Het toont aan dat het nog steeds een balanceren is tussen wat wenselijk en wat mogelijk is. Dit project kwam via een wedstrijd tot stand, net zoals volgende projecten die ook mede dankzij een inbreng van de Brussels Bouwmeester vorm kregen.

Mix-City

In een hoek van het Vergotedok, langs het Redersplein, staat de toren van een betoncentrale. Binnen dit snel evoluerende deel van de stad, overigens schuin tegenover de woningtoren van de UP-site, drong een aanpassing zich op. Eerder dan enkel te kiezen voor een opsmuk van de toren, stapte het bedrijf naar BC Architects & Studies. Dit Brusselse bureau stelde voor om niet enkel de toren aan te pakken, maar meteen een horizontale schijf toe te voegen. Deze schijf zal als een akoestische stolp de productieactiviteit overkoepelen en daarbij ook het stof beperken. Om kolommen in de bedrijfszone te vermijden is de schijf een soort brugconstructie. Hierdoor heeft deze schijf voldoende hoogte om de kantoren van het bedrijf én eventueel bijkomende functies erin onder te brengen. Het bedrijf onderhandelt nu met de stad om de concessie voor de betoncentrale te verlengen om zodoende de investering terug te kunnen verdienen. Gezien deze watergebonden activiteit ook de stad bedient én jobs oplevert wint de stad met de blijvende aanwezigheid van deze industrie.

De superpositie van programma’s toont ook aan dat er op een andere manier met bedrijvigheid kan omgegaan worden. De inventiviteit van het project is ook de jury van de LafargeHolcim Awards niet ontgaan. Dit project, Mix-City, won tijdens de prijsuitreiking in Marseille in september 2017 een Gold Award.

Marly

Het was tekenend voor de huidige dynamiek in de Brusselse context dat ze deze eerste plaats ex aequo deelden met het project Marly. Langs het kanaal in Neder-Over-Heembeek ontwikkelden TETRA architecten een stelplaats voor de reinigingsdienst Net Brussel. Het groene hart van het gebouw maakt er de link tussen het groen van het achtergelegen Meudonpark en de kanaalzone. Een grote gemeenschappelijke betonnen wafelstructuur biedt onderdak aan zowel de vorstvrije ruimtes van de stelplaats als de kantoren en kleedruimtes. Het niveau van deze dakstructuur sluit aan op het niveau van de wijk erachter. In het huidige programma doet het dakniveau dienst als parkeerplaats voor het wagenpark van Net Brussel, maar door de relatie met de wijk op hetzelfde niveau en de configuratie van het dak kan dit niveau in de toekomst een tweede maaiveld worden.

Door Arnaud Tandt

Foto’s: © Extensa